Danny Haak | Stage in Japan, 日本の見習い期間

Één van de vele vooroordelen over Japan is dat Japanners werken om te leven en leven om te werken. In deze post ga ik mijn uiterste best doen dit vooroordeel te bevestigen, maar ook een poging wagen om de schaarse voordelen van dit systeem te laten zien…

In feite kan de gehele arbeidscultuur worden samengevat in twee zinnen:

1. De baas zorgt goed voor jou
2. Jij zorgt goed voor de baas

De volgorde in deze doet er niet toe, echter evenwicht en het in stand houden van deze echter wel. Hoe werkt dat in de praktijk?

Japanse ’salaryman’ (en een paar ’salarywoman’) in de metro van Tokio

Jij zorgt goed voor de baas

Goed zorgen voor de baas betekent natuurlijk hard werken en respect voor de baas. Niet alleen houd dit in dat je altijd op tijd komt, in werkkleding verschijnt (trainingsjasjes voor de mannen, schorten voor de vrouwen - zie hieronder), en hard werkt, maar ook dat je elke dag een verslag van je werkzaamheden schrijft, elke dag de uren opschrijft die je gewerkt hebt, luistert naar de openings- en sluitingsspeeches van de dag - en vooral alles via de regels uitvoeren. Van dat laatste is het mooie voorbeeld dat je met korting Shinkansen tickets kan kopen - maar dat is alleen voor vaste werknemers. Omdat ze niet op naam staan, had in de rest van de wereld iemand anders voor mij tickets kunnen kopen - zonder schaamte - maar hier wordt dan niet eens overwogen - ik durfde er dan ook niet om te vragen: het mag niet, dus dan kan het gewoon niet: regels zijn regels.

De schorten voor de vrouwen zijn niet zo discriminerend als ik eerst dacht. Waar er in Europa een discussie gaande is over straling van GSM’s, is hier zo’n zelfde discussie gaande omtrent de straling van de CRT (oude, grote) monitoren. Om de vruchtbaarheid van vrouwen niet in gevaar te laten komen, hebben al die vrouwen die met een dergelijke monitor werken een schort met metaal er in (voor de niet-nerds: houdt elektromagnetische straling tegen). Gewoon een voorzorgsmaatregelen, desondanks vind ik het met mij westerse, vrije ogen nog steeds erg ouderwets en eigenlijk discriminerend uitziet. De Japanners vinden dit niet vreemd, ‘het is al jaren zo, dus wat kan er fout aan zijn, het hoort gewoon’.

De hele club op het nieuwjaarsdiner afgelopen week

Overwerken wordt altijd geassocieerd met Japan, en ook dat klopt. Ondanks dat de situatie beter is dan vroeger (in veel bedrijven, of in ieder geval bij Sharp) krijg je betaald voor je overwerk, en op sommige dagen is overwerk verboden (dat wordt meegedeeld, en de internet verbinding stopt er dan om 17.40 uur mee), presteren sommige mensen het om per maand 80 uur over te werken (ik zie ook in mijn dormitory mensen na 10 of 11 uur ’s avonds thuiskomen). Dat is erg veel, zeker gezien de treinreizen die ’s ochtends en ’s avonds nog ondernomen moeten worden, en er vaak ook nog een vrouw, kinderen thuis zijn. Door de enorme vergrijzing in Japan (snelste ter wereld) moet er steeds meer gewerkt worden om hetzelfde welvaartsniveau te behouden. Dit betekend ook dat vrouwen - die van oudsher een achtergestelde positie hebben in Japan - ook gaan werken en in leidinggevende posities terechtkomen. Bij Sharp zie ik amper vrouwen, maar laatst stond in de krant dat het percentage leidinggevende vrouwen was toegenomen van 3 à 4 procent tot 4 à 10 procent in de afgelopen drie jaar. Goed nieuws! Enig vervelende is dat de vrouwen nog steeds geacht worden om het huis schoon te maken en de kinderen op te voeden, dus dat zorgt nog voor de nodige problemen… Interessant hoe zich dat verder gaat ontwikkelen; en ook natuurlijk relevant voor Nederland - vergrijzing wordt in Nederland ook nog een issue.

Laatst was ik nog wat later dan 17.40 uur aanwezig, omdat ik nog wachtte op een simulatie - en ik vroeg mij altijd af waarom iedereen nooit direct met de zoemer wegging (wat in de pauze wel gebeurd) - dat werd duidelijk toen de baas naar huis ging. Zodra hij de deur uit was, pakte iedereen zijn spullen en liep naar buiten. Hilarisch :).

Ik en de collega die in Tokio-regio gaat werken; was ook afscheidsfeestje.

Een afgestudeerde Japanse ingenieur heeft ongeveer hetzelfde niveau als een HBO-er in Nederland is mij verteld; dus dat verklaart ook enigszins waarom mijn werk niet heel erg academisch is. Je begint hier ook echt zonder verantwoordelijkheden, en de eerste promotie is dan ook dat je manager wordt. Althans in naam, het enige wat je dan moet managen is jezelf. Ook een uitdaging! De totale bedrijfsstructuur is enorm hiearchisch; met veel managementlagen die allemaal aan elkaar dienen te gehoorzamen en rapporteren. Zo heb ik een collega die mijn ‘baas’ is, daarboven de department manager, en daarboven de department general manager (als ik mij dat goed herinner ;) - en dat voor 25 man. Als ‘lagere’ werknemer geniet je veel bescherming van de vakbond omtrent overwerk, verplichte vrije dagen, begeleidingsgesprekken, etc. - klinkt best goed geregeld - maar zodra je een soort managersniveau bereikt ben je de lul. Zoals ze zelf zeggen, wordt je dan slaaf van het bedrijf, en moet je het zelf zien te rooien. Oftewel; zorg maar dat het af is, en overwerk, tja, jouw probleem. Werk weigeren is heel erg onbeleefd… en de verhalen over bellende vrouwen ’s avonds zijn er legio :).

Mooie anekdote nog is dat de helmen die iedereen heeft voor het geval van een aardbeving (behalve ik, echter kan ik gemist worden, ben dan ook maar een stagiair) tot een paar jaar terug alleen beschikbaar waren voor de managers. Later realiseerden ze zich dat ook het ‘gewone’ personeel redelijk onmisbaar is voor het functioneren van het bedrijf, en toen kreeg iedereen een helm. Arbo dingen doen ze ook niet echt aan; daglicht is amper zichtbaar en het is vaak benauwd op de werkplek. Muziek wordt niet geluisterd; iedereen keek verbaasd toen ik deze week met koptelefoon aan het werk was - dat was heel ongebruikelijk! (Yeah, het is me gelukt om 3FM door de Great Firewall heen te toveren, dus ik kan lekker luisteren naar dronken apen, vrachtwagenchauffeurend Nederland en Giel aan het eind van de dag… Leer je nog een wat: wist je bijvoorbeeld dat het DNA van een mens en een banaan voor 60% overeenkomen? Nou? Nou? Top!).

De baas zorgt goed voor jou

Secundaire arbeidsvoorwaarden gaan in Japan verder dan in Nederland. Zo is Sharp lang niet het enige bedrijf in Japan dat goedkope huisvesting aanbied aan haar medewerkers, eigenlijk elk groot bedrijf doet dat. Veel van mijn collega’s vinden het erg prettig wonen hier, vooral omdat het betaalbaar is (ongeveer EUR 180,- per maand) en dicht bij het werk ligt. Toch beschouwen ze het niet als hun ‘thuis’, daarvoor is het te onpersoonlijk en te ver van familie en vrienden. Veel reizen dan ook in het weekend terug naar waar ze vandaan komen of gestudeerd hebben - hetgeen verklaart waarom het hier vaak uitgestorven is in het weekend.

De nadelen van de dormitory zijn bekend: curfew voor de eerstejaars (binnen zijn voor middernacht), geen vrouwen meenemen naar de kamers, niet op fietsafstand van de grote steden, niet kunnen koken, gezamelijke badkamers (of misschien voordeel: hoeft nooit schoon te maken); waardoor er een aantal voor kiezen om er buiten te gaan wonen, bijvoorbeeld in Osaka of Kyoto - in Tenri ben je nog steeds nergens. Dit zorgt ervoor dat je dan elke dag heen of weer minstens een uur aan het reizen bent in de overvolle treinen. ‘t Is maar net waar je de voorkeur aan geeft…

Naast de huisvesting kan je nog meer zaken via het werk regelen: vakanties, treinkaartjes, credit cards, bankzaken, huizen (soort van IKEA bouwpakketten), sieraden, auto’s (alle BMW modellen stonden laatst op de parkeerplaats), televisies, mobiele telefoons, bloemen: je kan het zo gek niet bedenken, in de pauze is er elke dag een soort van markt in de hal. Erg noodzakelijk voor de Japanner; waarom tijd verspillen in de pauze als je die ook nuttig kan besteden?

Eten opscheppen uit de gezamelijke pan

De sterke band die veel werknemers met het bedrijf hebben, uit zich ook in de gezamenlijke feestjes (Japans feest: dus eten en drinken), sportactiviteiten (klimmen is erg populair, het Sharp baseball team schijnt ook goed te zijn, en ik moet nog een keer als een Hollander gaan voetballen), uitgaan, etc. Zelfs veel vrouwen worden gevonden binnen het bedrijf, daarbuiten is erg lastig (tot frustraties van mijn collega’s, wegens het gebrek van vrouwen binnen het bedrijf).

Ontslagen wordt je bijna niet in Japan: óf je wordt weggepromoveerd naar een uithoek van het land (verklaart misschien waarom er zoveel ouderen in mijn dormitory wonen) óf je promoveert gewoon niet meer - en gaat stationsperrons stofzuigen of bordjes vasthouden. Je wordt volgens mij alleen ontslagen als je je baas uitscheldt, of vrouwen meeneemt naar je kamer. Geruchten gaan trouwens dat collega’s naast hun dormitory kamer een mini apparatementje huren voor de vrouwen, omdat dat effectief goedkoper is dan elke keer naar een Love Hotel te gaan (toch zo’n EUR 20,- per keer - zit ergens een optimum).

Hilarisch is ook dat er blijkbaar iemand van de trap af is gevallen - want sinds het nieuwe jaar hangen er bij elke trap bordjes dat je moet oppassen dat je niet van de trap afvalt, inclusief erg komische bijpassende pictogrammen. Dôh.

Relatie

Dit alles zorgt voor een sterke relatie tussen werkgeven en werknemer: veel Japanner hebben dan ook een baan voor het leven, van werkgever veranderen wordt als hoogst onbeleefd gezien - na alles wat zij voor je hebben gedaan. Dit gaat ook nog veel verder: als jij een misdaad pleegt of in het algemeen iets doms doet, en het haalt de krant - dan wordt naast je eigen naam, ook altijd de naam van je werkgever vermeldt. Ook bij hotelreserveringen dien je altijd de naam van je werkgever op te schrijven. Je laat het zo wel uit je hoofd om iets doms te doen…

Zonsondergang vanuit mijn appartement

Typisch in deze is dan ook dat het verboden is om zakenreizen te verlengen (bv. een kleine vakantie er aan vastplakken), omdat het bedrijf dan nog steeds verantwoordelijk voor je is. Ook mag je geen zakelijke reizen maken per auto, de baas is verantwoordelijk in geval van een ongeluk… Gelukkig is het OV en de taxi sowieso de beste en meest comfortabele manier om je te verplaatsen, maar toch is het wat vreemd naar Europese begrippen.

Duidelijk is dat de relatie tussen werk en privé hier veel intenser dan in Nederland - en ook de rest van de wereld. Ondanks dat ik geloof dat het zorgzame systeem voordelen heeft, mis ik wel het rebelse en eigenzinnige wat je in Nederland vaker ziet. Tegen je baas ingaan is hier vrij lastig - en dat lijkt me toch wel een gemis. Ook het oneindig veel overwerken en het gebrek aan privé tijd lijkt mij minder. De combinatie van wonen en werken is nu vrij relaxed; maar zal toch weer blij zijn met mijn eigen kamer - en belangrijker: gewoon weer zelf verantwoordelijk zijn voor wat je doet. Getrouwd met je werk? Liever met een vrouw… Willen ze hier ook wel naar mijn idee, alleen is er vaak niet echt een keuze :)…

PS: Ik houd nog een slag om de arm bij veel dingen of dit in heel Japan zo is, maar aangezien Sharp één van de grotere en vooruitstrevende bedrijven is en ik van veel dingen gehoord heb dat het ook ‘normaal’ is in de rest van het land, ga ik er wel vanuit.

PPS: De winnaar van de prijs ‘hoe vind ik deze site met de meest creatieve zoekwoorden’ is deze week geworden de anonieme deelnemer met de inzending ‘Japanse vrouwen scheren’ - U gaat door voor de wasmachine!

PPPS: Verhalen over het stappen in Osaka volgende week. In het kort komt het er op neer dat ik mijn sociale leven verdubbeld heb, capsule hotels een briljante uitvinding zijn en er Australiërs in Japan zijn die kerken runnen.